مقالات خواندني
بررسي جايگاه و اهميت كار و تلاش در فرهنگ ديني گرد آورنده : سيد علي اصغر داورپناه سازمان جهاد كشاورزي استان كهگيلويه و بويراحمد

مقدمه :    

نابرده رنج ،گنج ميسر نمي شود                     مزد آن گرفت جان برادر كه كار كرد

تاريخ و تمدن با شكوه و پر افتخاري كه اكنون پيش روي ماست و در پرتو آن به زندگي خود ادامه مي دهيم ،حاصل كار و تلاشي است كه پيشينيان ما نسل از پي نسل آن را فرا چنگ آورده اند ،اينك بر ماست كه با وظيفه شناسي ،دين خود را ادا كرده و با تلاش و استقامت و پرهيز از هر گونه  سستي ، تنبلي و كسالت بر آهنگ حركت ارابه پيشرفت و ترقي بيفزاييم و افزون بر دستيابي به رفاه و آسايش ،دين خود به بندگان را نيز ادا كنيم ،چرا كه ((ديگران كاشتند و ما خورديم ،ما بكاريم و ديگران بخورند)). در آيات قرآن و فرهنگ ديني ،كار و تلاش و پرهيز از تنبلي و سستي از برجسته ترين اصول و قواعدي است كه همواره رخ مي نمايد. بر پايه كلام خداوند سبحان ،زندگاني پاكيزه و خوش (حيات طيبه) و پاداش بهتر و برتر به مردان و زنان مومني خواهد رسيد كه  اعمال صالح انجام ميدهند. گروهي از دانشوران مسلمان بر اين باورند كه ايمان وعمل صالح به هم پيوسته است.آيات و روايات در زمينه كار و تلاش و ابعاد مختلف آن به حدي فراوان است كه خود موضوع  پژوهش مستقل  را تشكيل ميدهد.

كار و تلاش در آيات قرآن :

قران كريم ،در آيات نوراني خود ،با صداي رسا ،در طول تارخ اسلام به عالم و آدم اعلام كرده است كه اي انسانها بدانيد ((براي آدمي جز آنچه خود انجام داده ،نخواهد بود)). (سوره نجم آيه 39) يعني بقاي وجود و هستي آدمي ((بودن)) او ، حيات مادي و معنوي ، دنيوي و اخروي او ،شخصيت و هويت او و بلكه همه چيز او متوسط و وابسته به كار و تلاش اوست و لا غير و هر كس كوشش كند، فقط براي شخص خود كوشش كرده است و به سوي خود اوست وخدا البته بي نياز است.علامه طباطبايي در تفسير الميزان در معني آيه مي نويسد

((دارايي ، سرمايه حقيقي انسان نمي شود مگر آنچه را كه خود از طريق عمل كسب كرده است چه اينكه هر انساني بر سفره  عمل خويش  نشسته است و  آنچه را كه  در نشئه  دنيا به خود  منتسب مي كند از مال و فرزند و امثال آن  چيزي جز امري اعتباري و  پنداري بيش نيست وگرنه در  سراي آخرت كه سراي حقيقت است ،دارايي او همان اعمال نيك و بد اوست)). در قران كريم  از كلمات  مترادف و  هم معني كار و تلاش نيز

(1)

فراوان ياد شده است : براي مثال  در قرآن از كلمه عمل و مشتقاتش 366 و كلمه فعل  و مشتقاتش 107 و  كلمه جهد با مشتقاتش 41 و كلمه سعي و مشتقاتش 30 و كلمه صنع با مشتقاتش 30 مرتبه استفاده شده است و نيز در قران كريم  حدود 400  آيه در تشويق  به كار و تلاش و  بيان  ارزش و اهميت  كار و تلاش وارد شده  و همچنين ،تعدادي از آيات منور قرآن ،درباره مشاغل پيامبران بزرگوار الهي است. خداوند سبحان درباره كار و تلاش مي فرمايد : (( ليس للانسان الا ما سعي وان سعيه سوف يري ثم يجزاه الجزاء الا وفي )). (سوره نجم آيه 41). همانا براي انسان جز حاصل تلاش و كوشش او نيست،و نتيجه كوششش او به زودي در اين جهان ديده ميشود. سپس پاداش تمام تر در آن جهان به او خواهند داد.

ضرورت و اهميت همت و كار مضاعف در فرهنگ ديني :

همت عزم جدي براي دستيابي به مقصود است كه جايگاهي بلند و رفيع در فرهنگ ديني دارد.  امير مومنان علي (ع) مي فرمايد : (( قدر الرجل علي قدر همته )) (نهج البلاغه ،حكمت 47)  يعني ارزش انسان به ميزان همت اوست.  كار و تلاش در نگرش ديني ما براي تأمين نيازهاي فردي و اجتماعي ضرورتي اجتناب  ناپذير است كه تمامي لحظات زندگي مان را در برمي گيرد. كار و فعاليت  توليدي عنصر اساسي كسب درآمد است.

همت بلند دار كه مردان روزگار               از همت بلند به جايي رسيده اند

كار و تلاش در كلام معصومين (ع) :

در اسلام بيكاري و دنبال كسب و كار نرفتن و سربار جامعه بودن يك عمل زشت و ضد ارزش تلقي شده است ، در صورتي كه شغل و كار يك ارزش ، يك عبادت بزرگ و مايه سربلندي فرد محسوب مي شود.

از امام صادق (ع) نقل شده است كه فرمود :

((ان الله يبغض كثره النوم و كثره الفراغ)). (وسائل الشيعه ،ج 12 ،ص 36 )

خداوند متعال پرخوابي و زياد بيكار بودن را مبغوض مي دارد.

رسول خدا (ص) فرمود : ((ملعون من القي كله علي الناس)). (وسائل ،ج 12 ،ص 43)

ملعون است  كسي كه  خود  را بر جامعه  تحميل كند و  بدون كار  بخواهد  از جيب مردم  بخورد.

امام علي (ع) فرمود : ((مع الفراغ تكون الصبوه)). (غرور الحكم ،محلاتي ،ج 2)

(2)

مشكلات و فسادهاي بچه گانه همراه با بيكاري است.

پيامبر اكرم (ص) فرمود : ((العباده سبعون جزء افضلها طلب الحلال)). (وسائل ،ج 12 ،ص 11)

عبادت هفتاد جزء  است كه  بهترين آن ، دنبال روزي حلال رفتن است(يعني كسب و كار  براي تحصيل روزي حلال).امام رضا (ع) فرمود:(ان الذي يطلب من فضل يكلف به عياله اعظم اجرا من المجاهد في سبيل الله) .

(وسائل،ج12ص11).آن شخصي كه دنبال كار و تلاش و روزي ميرود كه آبروي خود و خانواده اش را حفظ كند اجر و پاداشش بيشتر است از رزمنده اي كه در راه خدا جنگ مي كند. يعني عرق كارگر معادل خون شهيد است. رسول گرامي  اسلام ( ص ) وقتي دست خشن و  پينه بسته سعد انصاري را ديد فرمود :  اين زبري چيست  به دست تو ، عرض كرد : در اثر بيل و طناب كار است . حضرت دست او را بوسيد و فرمود : اين دستي است كه به آتش جهنم نخواهد سوخت.

جايگاه و اهميت كار و تلاش در فرهنگ ديني :

در اسلام بيكاري مطرود و مردود است و كار به عنوان يك امر مقدس شناخته شده است.فعاليتهاي توليدي ، عنصر اساسي در طلب روزي  است ، اهميت و  تشويق به كار  را مي توان از  آيات  متعدد استفاده كرد. قرآن كريم  به تصرف  در عوامل توليد كه خداوند  براي بشر خلق  كرده ، توصيه و  به شكر اين نعمت ها و استفاده درست و مناسب از آنها تأكيد و دوري كردن از تصرف در عوامل توليد را پيروي از گام شيطان دانسته و نكوهش مي كند. خداوند  متعال در آيات مختلف با يادآوري اينكه او منابع و امكانات را  براي انسانها آفريده و آنها را مسخر ايشان قرار داده است ، به  جستجو در زمين ، بهره مندي از منابع  آن ، آباد كردن و  برطرف ساختن نيازهاي معيشتي بوسيله  امكانات نهفته در آن تشويق و با بيان هاي مختلف ، اهميت آن را گوشزد كرده و  مي كند. بدين ترتيب مي توان  پي برد  كه  اقدام  به عمليات توليدي ، امكان  دارد مظهري از مظاهر عبوديت حق باشد و همچنين مي توان به خطا بودن ذهنيت افرادي متوجه شد كه اشتغال به امور معيشت را  از قبيل پرداختن  به امور مادي و  منقطع از دين و تدين را جدا شدن  از مظاهر مادي دانسته  و رهبانيت را پيشه خود  مي كنند ، قرآن كريم  با متذكر شدن اين كه  خداوند  نعمت ها و منابع را براي شما آفريده است ،به جستجو در زمين براي طلب روزي،امر و به تهيه قوه (توان و نيرو) دستور داده، خواستار آباداني در زمين

(3)

شده و با بيان هاي مختلف اهميت توليد و تشويق به آن را  گوشزد  نموده است. مجموعه اي از آيات به جستجوي روزي و  طلب از فضل خداوند  امر مي كنند.يكي از شيوه هاي

بارز جستجو از فضل خداوند ،فعاليتهاي توليدي به شمار مي رود ،نكته  مهم در فعاليتهاي توليدي براي گسترش روزي ،دامنه اين فعاليتهاست ،نه تنها خشكي بلكه سراسر زمين و آسمان قلمرو فعاليتهاي توليدي بشر هست،نمونه آن ،آيات تسخير زمين،آسمان و درياست تا بشر بتواند از همه نعمت هاي الهي بهره مند  شود. نكته نهفته در تسخير آسمان و زمين ، بهره مند شدن از نعمت هاي آن بدون توليد ابزارهاي لازم و وسايل مدرن و فن آوري نوين ميسر نيست ،در واقع تشويق به توليد ،ترغيب به فراهم سازي زمينه توليد نيز هست. قران كريم در سوره اسرا آيه 2 مي فرمايد : ما شب و روز را دو نشانه (توحيد و عظمت خود) قرار داديم سپس نشانه شب را محو كرديم و نشانه روز را روشني بخش ساختيم تا در پرتو آن فضل پروردگارتان را بطلبيد و به تلاش زندگي برخيزيد. اكنون براي اينكه از اهميت كار و جايگاه آن در نگرش اسلامي به شكلي روشن تر سخن گفته باشيم ،به برخي از تأثيرات مثبت و بدل ناپذير كار و تلاش در جوانب گوناگون زندگي آدمي اشاره اي خواهد شد :

1- لذت كار : خداي متعال ،انسان را به گونه اي آفريده است كه قادر است درباره طبيعت بينديشد و در آن تصرف كند و از  قابليتها و استعدادهاي فراوان آن در جهت  برآوردن نيازهاي خويش  بهره گيرد و در حقيقت اين كار و تلاش است كه ميان آدمي و طبيعت ،پيوند ايجاد مي كند و طبيعت را در خدمت بشر قرار مي دهد. امام صادق (ع) در اين باره سخن ارزنده اي دارد ،ايشان خطاب به مفضل مي فرمايد : (( و لو كفي الناس كل ما يحتاجون اليه لما تهنأ و ابالعيش و لا و جدو اله لذه )) اگر مردمان هر چه را مي خواستند ، حاضر و آماده در اختيار داشتند ، زندگي براي آنان گوارا  نبود و لذتي از آن نمي بردند. بر اساس اين آموزه ديني،آدمي لذت حقيقي از زندگي را فقط در پرتو كار و تلاش به دست مي آورد.

2- هماهنگي كار و طبيعت : خداوند ،عالم طبيعت را آفريده و قوانيني را بر آن حاكم ساخته كه براي استخراج موهبتهاي آن راهي جز تلاش وكوشش نيست.از سوي ديگر،قوانين طبيعت و بدن انسان را به گونه اي سامان داده كه انسان مي تواند هم كار كند و هم از طبيعت بهره مند گردد.

(4)

3-  هماهنگي كار با سلامت و نيرومندي بدن : بدن انسان طوري ساخته شده كه كار مايه استواري و تقويت ،پيچيدگي ماهيچه ها ، مصرف سوخت بدن و سلامت آن مي گردد. به سبب دست و  پنجه نرم كردن با سختي هاي زندگي و كار و كوشش ،بر قدرت صبر و شكيبايي آدمي افزوده مي شود و نشاط و مقاومت او افزايش مي يابد.

حضرت علي (ع)مي فرمايد:((هر كس بكوشد و كاركند نيرويش افزون تر مي شود و هر كس در كار كوتاهي ورزد بر ضعف و سستي او افزوده شود)).

4- تأثير كار و تلاش در پالايش روح : روح و روان انسان به گونه اي خلق شده است كه تأثير مثبت كار به  بعد جسماني و  عضلاني انسان  منحصر نمي شود ، بلكه از  آن  فراتر مي رود  و روح را جلا مي بخشد و وجدان انسان را به آرامش مي رساند زيرا كسي كه كار مي كند درحقيقت براي دستيابي به روزي حلال يا اعتلاي جامعه اسلامي و  عزت  مسلمانان است كه رنجها و  ناگواريهاي آن را  به جان مي خرد.

5- كار،خانواده و جامعه : خانواده اصلي ترين عنصر سامان دهنده جامعه است. انساني كه با تحمل رنج و مشقت كار ،هزينه خانواده را تأمين مي كند در واقع به يكي از تكليفهاي مهم خود گردن نهاده و پاداش آن را نيز خواهد ديد.

پيامبر اكرم (ص) فرمود : (( الكاد علي عياله كالمجاهد في سبيل الله)). (وسائل ،ج 12 ،ص 43).

از  منظر اجتماعي نيز كار و عمل يك ضرورت اجتناب  ناپذير است و بر پايه احاديث ائمه اطهار (ع)  بر يكايك افراد جامعه اسلامي واجب است كه به كار و فعاليت اشتغال داشته باشند و كارخود را در نهايت اتقان و درستي انجام دهند و بكوشند تا چهره زندگي را با كوشش و توليد دگرگون سازند. 

آباداني زمين در فرهنگ ديني :

از نظر قران كريم ،يكي از مأموريتهاي انسان ،آباداني زمين است. قرآن كريم در سوره هود آيه 61 مي فرمايد : به سوي قوم ثمود برادرشان صالح را فرستاديم ، گفت : اي قوم من خداوند را پرستش كنيد ،معبودي جز او براي شما نيست ،اوست كه شمارا  از زمين آفريد و آبادي آن را به شما واگذاشت.

به اين معناكه انسان مأمور است تا به عنوان خليفه الهي بستري براي رشد و بالندگي همه موجودات زمين

(5)

فراهم آورد. بر اين اساس كار به معناي  فعاليتهايي براي تغيير و  دگرگوني و سازندگي زمين در دستور كار  قرار گرفته است. اصولا انسان بايد به گونه اي در زمين عمل  كند كه كار بخشي از مهمترين وظيفه و مسئوليت وي باشد. بر اين اساس نمي توان انسان مومن را انسان بي كار تلقي كرد.اينگونه است كه در روايات،كار به عنوان بهترين و سالم ترين تفريح تلقي و تبيين شده است. كار به هر شكلي بايد در راستاي تمدن سازي و آباداني زمين صورت گيرد و عمل صالح همان كاري است كه در اين راستا انجام ميگردد. جامعه برتر قرآني ،جامعه اي است كه كار و تلاش سازنده و در راستاي اهداف اصلي آفرينش در ان موج مي زند.از تأكيدات مهم اسلام به انسانها ،آن است كه در هيچ زماني از  زندگي خود ، از كار و تلاش باز نايستند ، انسان  همواره بايد در عرصه هاي  مختلف زندگي ، كه بخشي از آن تلاش براي  تأمين نيازهاي اقتصادي و  معيشتي است ، به صورت جدي و مستمر كوشش كند تا در پرتو  چنين تلاشها و زحماتي ،جامعه ديني ، هم از جهت  فردي به صلاح دست يابد و هم از جهت اجتماعي به اهداف خود نايل شود.

بيان نوراني حضرت رسول اكرم (ص) به خوبي روشن كننده  ميزان تلاش مسلمان در زندگي خود است كه  فرمود : (( ان قامت الساعه و في يد احدكم فسيله فان استطاع ان لا يقوم حتي يغرسها فليغرسها)).  (مستدرك ،11 /460/1 ). يعني اگر خوشه يا نهالي در دست توست و قيامت هم در آستانه برپايي است و چيزي نمانده كه بميري ،اين نهال را بكار و بمير. طبق اين بيان ،انسان تا نفس دارد ، بايد كار كند و در جامعه اسلامي هر كسي به تناسب استعداد و قابليتي كه دارد ، بايد تلاش و كوشش كند. (جوادي آملي ،نسبت دين و دنيا ،بررسي و نقد نظريه سكولاريسم ،صفحه 227). كار و تلاش در فرهنگ دين از امور لازم و اجتناب ناپذير است كه همه لحظات زندگي را دربرميگيرد.

خداوند از انسان بيكار بيزار و روگردان است. امام كاظم (ع) فرمود : ((ان الله ليبغض البدالفارغ)) (من لا يحضر الفقيه ،ج 3 ،ص 169 ). يعني خداوند انسان بيكار را  دشمن ميدارد. انسان ديني در هر شرايطي كار و تلاش  را رها نمي سازد و آن را مايه عزت و كرامت ميداند و تركش را خطاي بزرگ و سبب بي ثمر شدن زندگي انسان مي پندارد.

 

 

(6)

كار و كوشش مايه نجات انسان :

بر پايه يكي از مهم ترين سوره هاي قرآن كريم ،سوره مباركه والعصر ،تنها آن دسته از مردم نجات مي يابند و از ورطه زيان آشكار و خسران رهايي پيدا مي كنند كه ايمان آميخته باعمل صالح داشته باشند.

عرصه هاي همت مضاعف وكار مضاعف (در نگاه مقام معظم رهبري) :

1-  همت مضاعف و كار مضاعف در علم و تحقيق ،دانشگاهها و مراكز تحقيقاتي در همه زمينه ها ، علوم تجربي ،علوم انساني و.....

2- همت مضاعف و كار مضاعف در استفاده بهينه از منابع موجود كشور و امكاناتي كه وجود دارد ، در چارچوب اصلاح الگوي مصرف و هدفمندي يارانه ها.

3- همت مضاعف و كار مضاعف در كيفيت بخشيدن به توليدات داخلي ،سرمايه گذاري و كارآفريني.

4- همت مضاعف و كار مضاعف در توليد فكر ، كتابخواني و افزايش معلومات عمومي در  زمينه هاي گوناگون.

5- همت مضاعف و كار مضاعف در مبارزه با فقر ،فساد و بي عدالتي.

موانع فرهنگ كار و تلاش :

1-  تنبلي و سستي :  سستي و تنبلي دشمن كار و تلاش است و اين دو در شمار سپاه جهالت و سفاهت است. امام صادق (ع)  فرمود : ((عدوا العمل الكسل)). (كافي ج 5 ص 85).

2- مصرف زدگي و اسراف : تعادل و تناسب ميان درآمد و مصرف در اقتصاد زندگي بسيار پر اهميت است.در فرهنگ ديني و در آيات و روايات به شدت از مصرف زدگي و اسراف و تبذير نهي شده است.

3- عدم استفاده مناسب و بهينه از وقت و زمان : يكي از موانع فرهنگ كار و تلاش اين است كه از وقت و زمان استفاده  مناسب و بهينه نمي شود و وقت و  زمان در مواقعي ممكن است به بطالت هم سپري گردد و يا استفاده  مطلوب از آنها  صورت نگيرد و در انجام كارها اختلالاتي بوجود آيد.

4- عدم وجدان كاري : در فرهنگ ديني ، كار بايد كامل و با كيفيت و دقت مناسب انجام شود. داشتن وجدان كاري يكي از راههاي پيشرفت و توسعه مي باشد.

 

(7)

راهكارهاي نهادينه شدن فرهنگ كار و تلاش مضاعف :

1-  تقويت انگيزه هاي ديني و  انقلابي و اصلاح  نيتها  (عامل فرهنگي) :  تقويت انگيزه هاي  ديني براي كارآفريني و اهتمام به كار و تلاش در كنار تبيين مسايل اخروي موجب نهادينه شدن فرهنگ كار در جامعه مي شود .مسئولان فرهنگي مي بايست در جهت تقويت مسئوليت پذيري و تعهد  ملي در جامعه تلاش نمايند.

2-عامل مديريتي :كار مضاعف و همت مضاعف بدون اتكا به مديريت كارآمد و عالمانه ميسر نميشود.

3- قوانين و مقررات :تدوين قوانين و مقررات در جهت كارامدي و تقويت نيروي كار و فضاي كسب و كار و تغيير و تحول سازنده ضروري است.

4- توانمند سازي : آموزش ،مهارتهاي شغل نيروي كار در جهت افزايش بهره وري و كارآيي يكي ديگر از راهكارهاي نهادينه شدن فرهنگ كار مي باشد.

5- اصلاح روشها : اصلاح روشها مي تواند موجب پويايي و افزايش بهره وري گردد.

نتيجه گيري :

كار و تلاش و فعاليت در زندگي روزمره انسان ،مهمترين عامل درك فضايل و كمالات اخلاقي است. تأثير كار و تلاش در بعد جسماني و روحيات معنوي انسان غير قابل انكار است.

كار و تلاش بايد داراي ويژگيهايي باشد تا بوسيله آن ،فعاليت هر انسان با ثمرات مفيد همراه گردد. آن گونه نيست كه اشتغال به كار بدون پشتوانه هاي فكري و علمي و كوشايي هاي پي گير عيني و علني به نتيجه و بازدهي درآيد ، كه اين  يك اصل و قاعده اي  ثابت است.  هر كار  و تلاش در هر  عرصه از فعاليتهاي علمي ،فرهنگي ،فني و مهندسي ،صنعتي ،مالي و اقتصادي تا به عينيت كامل درنيايد صاحبان كار و صنعت به آنچه از قبل به ذهنيت درآورده اند و در آرزوي تحقق آن مي باشند دست نخواهند يافت. براي تحقق مسماي نام همت مضاعف و كار مضاعف در كشور عزيزمان نيز مي بايست از آسيب هايي مانند :فعاليتهاي تبليغي صرف ،همايش بدون اجرا ،بي توجهي به برنامه ها و اسناد بالا دستي به بهانه انجام كار بيشتر و همچنين فعاليتهاي نمايشي و رسانه گراي صرف احتراز نمود و در چارچوب اصلاح فرهنگ كاري در سطح مردم و مسئولين در حوزه هاي مدنظر مقام معظم رهبري در چارچوب سند چشم انداز بيست ساله نظام ،اقدامات و برنامه ها را توسعه داد. اين فرآيند محدود به يكسال نبوده بلكه در طي سنوات آينده نيز مي بايست تداوم يابد.      (8)                                                               

 

فهرست منابع                                                             مولف

1- تفسير الميزان                                    علامه محمد حسين طباطبايي

2- تفسير نمونه جلد چهارم                              آيت اله ناصر مكارم شيرازي

3- جلوه هاي خدا محوري در زندگي          مركز مطالعات و تحقيقات حوزه نمايندگي ولي فقيه در وزارت جهاد كشاورزي

4- نشريه معراج انديشه شماره 6                                              معاونت تربيت و آموزش عقيدتي سياسي بسيج

5- گنجينه آداب اسلامي                                                      آقايان محمد رضا و محد حسين آشتياني

 

 

 

 

 

 

 

(9)

 

 
امتیاز دهی
 
 

بيشتر
خانه | بازگشت |
مهمان (portalguest)


Powered By Sigma ITID.